Wat is RET?

Rationeel Emotieve Therapie (RET),
Hoe je verstand je gevoelsleven kan verrijken

Rationeel Emotieve Therapie, of kortweg RET genoemd, is vooral de creatie van de Amerikaanse psycholoog Albert Ellis (1913- 2007). Hij startte ermee in 1955, nadat hij daarvoor enige tijd had geëxperimenteerd met andere, bestaande vormen van psychotherapie zoals de psychoanalyse. Ellis liet zich bij het ontwikkelen van zijn methode vooral inspireren door de psychiater Karen Horney (1885 – 1952) en door filosofen zoals Epictetus, Bertrand Russell. Vooral Epictetus werd door Ellis frequent aangehaald, omdat hij de centrale gedachte achter RET zo bondig formuleert: Het zijn niet de dingen zelf die ons verstoren, maar onze gedachten over de dingen. Ellis sluit in zijn mensbeeld aan bij Freud’s stelling dat we naast onze redelijke kant ook een zeer sterke onredelijke kant hebben. Je zou wat dat aangaat kunnen spreken van een ‘rationele Ik’ en een ‘irrationele Ik’. En evenals Freud stelt Ellis dat we ons van deze onredelijke kant vaak niet bewust zijn. In tegenstelling tot Freud is Ellis de mening toegedaan, dat we om deze irrationele kant te kennen, niet jarenlang onze dromen moeten analyseren of vijf jaar lang dagelijks naar een psychotherapeut hoeven te gaan. Ons irrationele Ik is vrij gemakkelijk te achterhalen, wanneer we bereid zijn om onze gedachten, gevoelens en gedrag te doordenken.

Rationele en irrationele Ik
Een belangrijk kenmerk van ons rationele Ik is flexibiliteit. Het stelt ons in staat om situaties vanuit verschillende perspectieven te bekijken. Daardoor zijn we in staat om gedachten over vertrouwde zaken te herzien en creatief naar nieuwe dingen te kijken. Ons rationele Ik biedt ons de mogelijkheid om in deze chaotische wereld orde te scheppen en om ons te richten op die dingen die we belangrijk vinden. Het helpt ons om doelen te stellen en geeft sturing aan ons gevoelsleven. Ons rationele Ik voorkomt dat we ons laten leiden door onproductieve gevoelens, en stelt ons in staat om onze gevoelens in eigen hand te houden. En ten slotte stelt ons rationele Ik ons in staat om een goed evenwicht te vinden tussen onze persoonlijke wensen en verlangens en die van andere mensen. Ons irrationele Ik daarentegen laat zich sterk leiden door aangeboren behoeftes, en is gevoelig voor korte termijn gevolgen. Het zorgt ervoor dat we emotioneel overreageren en kan ons aansporen om te sterk gefocust te zijn op eigen belang of om daar juist helemaal aan voorbij te gaan.

Het goede leven
Ofschoon RET mensen leert, hoe ze bepaalde psychische klachten kunnen verminderen, is het vanaf het begin ook een therapie geweest die mensen uitnodigt om hun leefwijze te verbeteren. Meer specifiek stelt ze dat een gezonde leefwijze gekenmerkt wordt door interesse in jezelf en in andere mensen, door de bereidheid om zelf je eigen koers uit te zetten in je leven en te accepteren dat bij het realiseren van je plannen niet alleen inspiratie maar ook transpiratie nodig is. Daarom spoort RET mensen aan om hun frustratietolerantie te verhogen en om flexibel te zijn bij het realiseren van de doelen die ze zichzelf stellen. Omdat het leven ons maar weinig zekerheden biedt, nodigt RET mensen uit om het belang van ervan te relativeren en geen schijnzekerheid te zoeken in dogma’s en absolute waarden. Ellis laat er geen twijfel over bestaan dat het leven in zichzelf geen enkele zin heeft, maar dat we er zelf een zin aan kunnen geven door ons in te zetten voor activiteiten buiten onszelf. In relaties met anderen, werk, maatschappelijke aangelegenheden of in kunst of cultuur. RET is geen therapie die onze ratio vergoddelijkt, maar stelt dat we ons persoonlijk geluk kunnen vergroten door ons verstand als adviseur te gebruiken. Belangrijk uitgangspunt bij RET is het begrip onvoorwaardelijke zelfacceptatie. Ellis ziet dit minder als een gegevenheid maar als een keuze; de keuze om jezelf in alle opzichten te accepteren. Dat betekent niet dat je niet kritisch of afkeurend mag zijn ten aanzien van je gedrag, maar dat deze kritiek of afkeuring geen gevolgen heeft voor jouw waarde als persoon. Je kunt jezelf accepteren ook al gedraag je je op sommige momenten stom of zelfschadelijk. Omdat we in dit leven geen absolute zekerheden kennen, is het belangrijk om risico’s te durven aangaan en deze eerder als een uitdaging dan als een dreiging te zien. Ofschoon we een sterke neiging hebben om ons te laten leiden door korte termijn neigingen zoals verslavingen, gemakzucht, en inertie, stelt RET dat we ons over het algemeen gelukkiger voelen wanneer we zijn afgesteld op langere termijn doelen. Er is geen enkele rationele reden om te verwachten dat er een paradijselijk leven is weggelegd in ‘de perfecte relatie’ of ‘het perfecte werk’, of in een ‘ideale wereld’ en daarom is het vaak tijdverspilling om te dagdromen over dergelijke utopieën. In de plaats daarvan word je bij RET uitgenodigd om zelf verantwoordelijkheid te nemen voor het leven dat je nu leidt en in de toekomst wilt gaan leiden.

Het ABC van emoties
De therapeutische technieken die bij RET worden toegepast zijn allemaal gebaseerd op wat Ellis noemt het ABC model van emoties. Met dat model wil hij de samenhang weergeven tussen bepaalde gebeurtenissen (door hem A – activating event genoemd) en onze gevoelens (de C – emotionele consequenties). Onze gevoelens worden vaak wel getriggered door gebeurtenissen, maar worden veroorzaakt door onze gedachten, of meer specifiek onze overtuigingen (B – Belief). We kunnen dit als volgt weergeven:

(A) Activerende gebeurtenis ———- (B) Belief ————- (C) emotionele Consequentie

Zoals gesteld kunnen situaties (A) wel een emotionele reactie (C) bij ons uitlokken, maar wordt uiteindelijk bij B bepaald welke dit zal zijn. De A in het bovenstaande model kan heel verschillend zijn. Het kan een concrete gebeurtenis zijn, maar het kan ook een herinnering of een droom zijn. Zo kan bijvoorbeeld de herinnering een vakantie sterke emoties ontlokken, maar zullen je gedachten bepalen welk gevoel dat precies zal zijn. De gedachte ‘wat een rot vakantie’ zal een andere emotionele reactie ontlokken dan ‘dat was een heel bijzondere ervaring’. Ook lichamelijke symptomen kunnen een emotionele reactie activeren. Als je bijvoorbeeld lange tijd last hebt van hoofdpijn, kun je daar ongerustheid bij voelen als je denkt dat er misschien iets aan de hand is in dat hoofd. Als je er sterk van overtuigd bent dat er inderdaad iets ernstigs mis is (‘misschien heb ik wel een tumor’), dan zal die gedachte waarschijnlijk leiden tot regelrechte paniek.

De rol van overtuigingen
Als we stellen dat onze gevoelens worden veroorzaakt door onze gedachten, dan bedoelen we daarmee waarmee vooral onbewuste gedachten. Niet de gedachten die je heel bewust kiest, maar meer onbewuste interpretaties en evaluaties. We kunnen daarin verschillende niveaus onderscheiden, namelijk de automatische gedachten en de overtuigingen. Automatische gedachten zijn onbewuste inschattingen die je maakt, en zijn vrij specifiek. Als je ’s avonds laat over straat loopt en iemand tegenkomt met een hond, dan kun je de automatische gedachte hebben ‘hij laat zijn hond nog even uit’. Niet dat die bewust door je hoofd gaat, maar het is de onbewuste betekenis die je aan die situatie geeft. Een overtuiging is een onbewuste gedachte die een meer algemene inhoud heeft. In het voorbeeld van zojuist zou dat kunnen zijn ‘mannen die ’s avonds de hond alleen uitlaten, hebben meestal slechte bedoelingen en kun je maar het beste wat uit de weg gaan’.
Overtuigingen spelen een belangrijke rol bij onze emotionele reacties. Je zou ze kunnen zien als het innerlijke besturingssysteem. In de RET maken we een onderscheid tussen rationele overtuigingen en irrationele overtuigingen. Rationele overtuigingen sluiten aan bij de feiten zoals ze zijn, ze zijn flexibel, zijn productief en leiden tot milde emoties. Irrationele overtuigingen daarentegen sluiten niet aan bij de feiten, ze zijn erg absoluut en star, zijn onproductief en leiden tot heftige, negatieve gevoelens. De overtuiging dat mannen die ’s avonds alleen de hond uitlaten meestal slechte bedoelingen hebben en maar het beste vermeden kunnen worden, is een voorbeeld van een irrationele overtuiging. Ze sluit niet aan bij de feiten, omdat niet elke hondenbezitter die ’s avonds laat alleen op straat is slechte bedoelingen heeft.

De emotionele consequenties (C)
RET sluit in haar theorievorming aan bij de moderne emotiewetenschap, die stelt dat emoties zijn samengesteld uit een drietal processen die elkaar onderling weer beïnvloeden. Emoties zijn lichamelijke veranderingen die in gang worden gezet door processen in ons emotionele brein. Angst is bijvoorbeeld een gevoel dat samengaat met enkele hormonale veranderingen, en leidt tot lichamelijke veranderingen als: versnelde hartslag, oppervlakkige ademhaling en verhoogde spierspanning. Dit zijn de fysiologische veranderingen die samengaan met een emotie. Daarnaast treden bij emoties veranderingen op in ons denken. Zo zal angst onze gedachten gemakkelijk vertekenen, waarbij we sterk geneigd zijn om gevaren te onderkennen. Als je een nacht alleen thuis bent en je voelt je daar angstig bij, dan zul je geneigd zijn om de dingen die je hoort snel als ‘gevaarlijk’ te interpreteren. Je hersenen lijken daar op zo’n moment een voorkeur voor te hebben. We noemen dit verschijnsel ‘cognitieve vertekening’, je denkt niet meer echt nuchter, maar bent gevoelig voor vertekeningen. Ten slotte hebben emoties een gedragssturende functie. Ze zetten je aan om op een vaste wijze te handelen. Bij angst is dat: veiligheid zoeken. In het voorbeeld van een avondje alleen thuis kun je besluiten om de telefoon maar mee naar je slaapkamer te nemen. Mocht je de indruk hebben dat er een inbreker is binnengeslopen, dan kun je snel even de politie bellen.
Je ziet in het voorgaande dat er een logische samenhang is in een emotionele reactie: je lichaam, je geest en je gedrag werken goed met elkaar samen. Dat kan een voordeel zijn, bijvoorbeeld als je op zo’n nacht inderdaad door een inbreker wordt lastig gevallen. Maar het is een nadeel wanneer dat niet gebeurt, maar je elke nacht alleen thuis wel veel angst voelt. Waarschijnlijk moeten we de oorzaak van je angst dan niet zoeken in de situatie, maar in de overtuiging die je hebt. We kunnen dit als volgt in het ABC model weergeven:

(A) Activerende gebeurtenis
Een nacht alleen thuis

(B) Belief
Ik moet bedacht zijn op alle mogelijke gevaren

(C) Emotionele Consequentie
1. spanning
2. angstdenken
3. telefoon meenemen

Adequate en inadequate emoties
Bij RET leer je een onderscheid te maken tussen adequate en inadequate emoties. Het onderscheid tussen deze twee is niet altijd zo gemakkelijk aan te geven. De belangrijkste verschillen zitten in de kenmerken intensiteit en productiviteit. Inadequate gevoelens zijn zo heftig, dat ze daardoor erg overweldigend kunnen zijn. Als je last hebt van een angstklacht, dan zal deze angst op bepaalde momenten erg hinderlijk aanwezig zijn. Als je bijvoorbeeld last hebt van sociale angst, dan zul je je erg ongemakkelijk voelen wanneer je naar sociale gelegenheden gaat zoals bijvoorbeeld een verjaardagsfeestje. Of wanneer je last hebt van depressieve stemmingen zul je gebukt gaan onder gevoelens van somberheid, ook als daar geen echte reden voor is. Inadequate gevoelens zijn bovendien onproductief; ze belemmeren je om datgene te doen wat je zou willen doen. Zo kan sociale angst iemand belemmeren om een vriendenkring op te bouwen. Depressieve stemmingen kunnen je weerhouden om plezier te hebben van de dingen die je op een dag meemaakt. Voorbeelden van inadequate gevoelens zijn: paniek, somberheid, woede, angst, jaloezie. Voorbeelden van adequate gevoelens zijn: ongerustheid, teleurstelling, ergernis, blijdschap, vertrouwen.
Bij inadequate gevoelens is vaak sprake van een soort kettingreactie. Het ene inadequate gevoel kan aanleiding zijn voor een ander inadequaat gevoel. Je kunt bijvoorbeeld ontzettend boos worden als iemand je tijdens een vergadering bekritiseerd (omdat je de overtuiging hebt dat die persoon je niet zou mogen bekritiseren waar anderen bij zijn). Vervolgens kan die boosheid aanleiding zijn voor geweldige schaamtegevoelens (omdat je de overtuiging hebt dat anderen je nu wel stom zullen vinden omdat je zo boos bent geworden, en het vreselijk is dat ze dit zullen vinden).

Psychische klachten
RET gaat ervan uit dat mensen (op basis van hun irrationele Ik) een sterke neiging hebben om psychische klachten te ontwikkelen. Het genetisch materiaal waarmee we geboren worden kan ons gevoelig maken voor het ontwikkelen van stemmingsklachten, angsten of verslavingsproblemen. Maar daarnaast worden we in onze kindertijd en jeugd ook vaak opgevoed tot het ontwikkelen van allerlei neurotische klachten. Zo kunnen je ouders je stelselmatig hebben geïndoctrineerd met de overtuiging dat je steeds in alle opzichten voor de volle honderd procent je best moet doen, en als je dat niet doet je lui bent en daarvoor gestraft moet worden. Of je kunt hebben geleerd dat het er in het leven altijd eerlijk aan toe moet gaan, en dat het vreselijk is wanneer dat in sommige gevallen niet het geval blijkt te zijn. Ofschoon zo’n opvoeding daarmee een aardige voedingsbodem kan zijn voor het ontwikkelen van psychische klachten op latere leeftijd, worden deze klachten echter in stand gehouden door onze bereidheid om ons deze ‘oude boodschappen’ te blijven inpeperen. De indoctrinatie die plaatsvond in het ouderlijk gezin maakt plaats voor zelfindoctrinatie.
Dit klinkt misschien wat negatief, maar eigenlijk is de RET-visie op psychische klachten een heel positieve. We zijn namelijk niet overgeleverd aan allerlei enge en onbeheersbare psychische ziektes, maar creëren deze zelf door vast te blijven houden aan allerlei irrationele overtuigingen. De RET-oplossing zal daarmee ook duidelijk zijn. We kunnen minder gebukt gaan onder psychische klachten en werken aan een emotioneel gezond leven door (a) vast te stellen welke overtuigingen aan psychische klachten ten grondslag liggen, en (b) deze af te zweren en te vervangen door andere, rationele overtuigingen. Dat is in het kort een beschrijving van hetgeen er tijdens RET-sessies gebeurt.

RET in 7 stappen
Rationeel Emotieve Therapie zoals die door Albert Ellis is ontwikkeld verloopt in een aantal stappen, waarbij de therapeut de cliënt leert om deze succesvol te zetten.

• emotionele verantwoordelijkheid nemen

Als eerste stap leert de cliënt om zelf verantwoordelijkheid te nemen voor zijn eigen emoties. In plaats van zichzelf als slachtoffer te zien van foute genen of een foute opvoeding, leert hij dat hij zelf verantwoordelijkheid heeft in zijn emotionele functioneren.

• inzicht in emoties

De cliënt leert hoe zijn gevoelens voortkomen uit onbewuste gedachten en overtuigen, en hoe deze zijn huidige klachten in standhouden.

• emotionele keuzes maken

De cliënt leert om zelf vast te stellen hoe hij zich wil voelen en maakt daarmee emotionele keuzes. Hij leert welke adequate emoties de plaats van de inadequate emoties moeten overnemen.

• opsporen van irrationele overtuigingen

Als volgende stap onderzoekt de cliënt samen met de therapeut welke irrationele overtuigingen aan zijn psychische klachten ten grondslag liggen. Hij krijgt inzicht in allerlei onbewuste overtuigingen die zijn huidige reacties sturen.

• irrationele overtuigingen uitdagen

De therapeut nodigt de cliënt uit om deze irrationele overtuigingen actief te onderzoeken en te zoeken naar onjuistheden daarin. Daarvoor leert hij zichzelf de juiste vragen te stellen.

• vaststellen van rationele overtuigingen

Vervolgens stelt de cliënt vast wat een vervangende rationele overtuiging is. Een rationele overtuiging is een overtuiging die wel aansluit bij de feiten en die ook productief is.

• rationele overtuigingen versterken

Als afronding leert de cliënt hoe hij zich deze rationele overtuiging op de snelst mogelijke wijze eigen kan maken, om op die wijze de psychische klacht op te heffen.

Comments are closed.